8'ê adarê sîmbola destpêka şerê afretaye ku mafê xwe wergirin û bibine mifadar wek zelaman. Li 8'ê adara sala 1857' ê li Emrîka li bajêrê Newyork bi sedan afretên ku karê çêkirina cil û bergan dikirin, dest bi mangirtinê kirin ji ber egerên wergirtina kêm muçey, zêdebûna demê karî û mercên xirab yên cihê karî.

Paşan ji bo ku 8’ê adarê bibe roja afretên cîhanê, gelek rûdanên giring çêbûn û li ser vî bingehî li sala 1975’ê Netewên yekgirtî biryar da ku roja 8' ê adarê bibe roja afretên cîhanê.

Em dişên rûdanên ku li sala 1857’ê destpêkirîn û heta sala 1975’ê berdewam kirin û bûne egerê wê çendê ku 8’ê adarê bibe roja afretên cîhanê, bi vî awayî diyar bikin;

—    Li sala 1857 Newyork: Afretan xwepêşandan kir li dijî wê çendê ku heroj 12 demjimêran kar dikin bi muçeyekê kêm. Ji layê polîsan ve hatine belavkirin.

—    Li sala 1908 Newyork: 15 hezar afretan xwepêşandan kirin ji bo kêmkirina demjimêrên karî, muçeyên baştir û mafê dengdanê. Her wesa daxweza mafê destûryê kirin bo afretên dûgiyan. Diruşimê wan "nan û gul" bû. Nan nîşana gerentiya jiyanê û gul jî nîşana jiyaneka baş.

—    Li sala 1909 bo cara yekem roja afretê li 28' ê şubatê hate pîrozkirin. Afretên Ewrupa jî li yekşembî ya dumahiyê li heyva şubatê wek roja afretan pîroz kirin.

—    Li sala 1910 jineka elmanî ya sosyalîst bi navê Cilara Zetkîn, di enternasyonala sosyalîst ya afretan de pêşniyar kir ku roja afretên cîhanê hebe û ev pêşiniyare hate pesendkirin.

—    Li sala 1911 bo cara yekem li 19 adarê li Nemsa, Danîmark, Elmaniya û Swîdê cejna afretan hate pîrozkirin. Bi sedan hezar jin û zelaman çalakiyên cuda dirustkirin. Di van çalakiyan de daxwaza dengdan, mafê helbijartin û berbijêriyê, bi destvehînana pîşeyan û mafê perwerdeya pîşeyan, kirin. Piştî van çalakiyan bi dû heftiyan, li Triangel di rûdaneka agirberbûnê da 140 afretan jiyana xwe ji dest dan. Evê rûdanê guhartineka giringe li ser yasayên Emrîka kir.

Di têkoşîna mafê afretan da sala 1975’ê gelek ya giring bû û ev sale wek sala afretên navnetewî hate pîrozkirin.

Di têkoşîna mafê afretan da sala 1975’ê gelek ya giring bû û ev sale wek sala afretên navnetewî hate pîrozkirin. Di nav çalakiyên vê salê de Netewên yekgirtî roja 8' ê adarê wek cejna afretên cîhanî pesend kir.

Evroke astê pêşkeftina welatan, tenê bi pêşkeftina aboriyê nahête pîvan, mafên mirovan û bi taybet jî mafê jinan pîverê herî giringe. Cihê afretan di civakê de û ka digel zelaman xwedan heman mercên wekheviyêne yan ne, pîverê herî giringe bo pêşkeftinê. Mixabin, hijmareka mezin ya afretan mafên xwe nizanin û ji ber vê çendê jî neşên daxwaza mafên xwe bikin. Xala herî balkêş jî ewe ku hindek afretên xwandevan jî di nav vê hijmarê de ne. Her çende bi giştî di cîhanê de li van salên dumahiyê di mafên afretan de pêşkeftin hebin jî, lê hêj ev rastiye nehatiye guhartin. Di cîhanê de bi giştî kesên hejar afretin. Her wesa di cîhanê de kesên bê perwerde dîsan piranî afretin. Evroke afret berawird digel zelaman % 25 -50 kêmtir ji zelaman muçey werdigirin.

Di rastî de cêwaziya regezî û bikarînana tundiyê li dijî afretan bûye rewşeka gerdunî. Evroke li welatên rojava, rojhelat û asyaya dûr bêyî cêwazî tundûtîjî li dijî afretan heye, afret beşekê kêm ji aramiya civakî werdigre û rû bi rû cêwaziyên hemecur dibe. Lê li dûv taybetmendiyên deveran astê tundûtîjyê yê cêwaze.

Demê em berê xwe didine Rojhelata navîn, em dişên bibêjîn ku şer, hejarî, hişkebawerî û nejadperestî tundûtîjiyên li ser afretan hêj kûrtir dike. Em neşên bibêjîn afret li beramber vê rewşê serê xwe çemandiye, belku em dişên bibêjîn hêza berxwedaniya afretên Rojhelata navîn xurttire. Li Rojihelata navîn afret kêm mifayê ji aramiya civakî dibîne û li dam û dezgehên mîrî kêm cihî werdigre. Lê dîroka berxwedaniya afretan li Rojihelata navîn gelek ya kevne. Heger ev modêlên berxwedaniyê yên dîrokî bihêne rêkxistin li gel têkoşîna evro yên modêrn, dibe bizavên afretan yên guncaw ji welatên rojava kartêkertir bin.

Netewên yekgirtî heta sala 2015 dest bi helmeteka nû kir. Li dûv amarên li cîhanê yek ji sê (1/3) afretan toşî tundutîjiya leşî dibe û bêy rezamendiya wê toşî peywendiya siksî û destdirîjyên cuda dibin. Yek ji pênc afretan (1/5) tuşî hêrişa destdirêjiya siksî yan jî jiyanî dibin. Arîşeyên dî yên afretan; bazirganîkirin bi afretan, destdirêjiya siksî, sinetkirina afretan, kuştina li ser namusê û dabûnerît û htd.

Li dûv helmeta Netewên yekgirtî, dihête pêşbînîkirin ku bi rêka biryarên rêveberên astê bilind rêk li pêş tundûtîjiya li dijî afretan bihête girtin û ji nav biçe. Bo vê çendê jî pêdiviye raya giştî li dûv van biryaran bizavê bike. Her wesa yek ji armancên serekî ewe ku divên îradeyeka siyasî bihête çêkirin û bi vê îradeyê hikumet, dezgehên navnetewî, netewên yekgirtî û kertê taybet hêj zêdetir alîkariyê bikin. Sikirtêrê giştî yê netewên yekgirtî Ban Kî Mon bangewaziya gişt serkirdên cîhanê, afret û zelaman kir ku di welatên xwe de helmeta bi dumahînana tundûtîjî li dijî afretan bi rê ve bibin. Dihête hizirkirin ku zelam hêj pitir piştevaniya vê helmetê bikin da ev helmete pitir karîger be.

Afretên Kurd Jî Ji Bo Azadiya Xwe Têkoşîneka Gelek Giring Kiriye

Wek afretên cîhanê, afretên kurd jî ji bo azadiya xwe têkoşîneka gelek giring kiriye. Bi taybet jî di têkoşîna azadiya netewî da afreta Kurd rolekê çalak gêraye. Hem di nav şerî de, hem jî li pişt sengeran renc û kedeka mezin daye. Bi giştî di qunaxên berxwedaniya netewî de hem têkoşîna çekdarî, hem di serhildanan de, hem jî li zîndanan bi berxwedaniya xwe afreta kurd rolekê giring gêraye û bi vî awayî jî cihê xwe di nav civakî de biriye astekê bilind.

Melîka Sureya Bedirxan, ji bo afretên kurd bi vî awayê dibêje: "Kurdan bi sedan sala şer li dijî dagîrkeran kiriye û di van şeran de afretê mil bi milê zelamên xwe cih girtiye. Caran demê ku zelamên wan dihatine kuştin, afretê cihê wî girtiye û leşkir bi rê ve biriye û bi şerefa xwe di nav meydana şerî de hatiye kuştin... ".

 Di dîroka kurdan de gelek afret hene ku bi qehremaniya xwe bûne nimûne. Li salên 1853 -1856’ê di şerê "Kirim"‘ê de demê Împratoriya Osmanî ji nav diçe, afreteka kurd bi navê "Xanim Fata Reş" ku seroka eşîretekê ye digel 300 şervanên xwe ji Meraşê dihête Stanbolê û digel sultanê Osmanyê Ebdulmecîdê yekem daxive, pabendî û piştevaniya xwe bo wî diyar dike.

Her wesa di dijberiya dîktatoriya Sedam de jî, "Leyla Qasim "bûye nimûneya berxwedaniya afreta kurd, bi cisaret û berxwedaniya xwe, cihê xwe di nav dilê gel û afretên kurd de kiriye.

Têkoşîna ku di dîrokê de afreta kurd bi rê ve birînê di astekê biçûk de ye, ev têkoşîna wê jî di gelek waran de kartêkirin li ser pêşkeftina civakî kiriye. Di van 25 salên dumahiyê de, heger em berê xwe bidine civakê kurd, em dê bibînîn ku afreta kurd di hemû dezgehên civakî de wek perwerde, tendirustî, çandî û xebatên dî de hijmareka zêde bûne. Her wesa di astên bilind de jî afretê cihê xwe girtiye. Li Perlemenê Herêmê Kurdistan rêjeya perlemanterên afret gêhêştiye  % 25 . Ev rêje her çende di helbijartinan de bi sîstemê " kota" pêk hatibe jî, lê dîsan ev çende xebata afret û astê azadiya civakê kurd nîşan dide.

Sereray hemû pêşkeftinan, di vî babetî de hêj arîşeyên gelek giring hene. Ew arîşeyên civakî yên li Kurdistanê hene wek paşmayên civakî–aborî, eşîretî, xwîndarî û namusê û htd, herî zêde kartêkirina nerênî li ser afretê dikin. Afret, li jêr fişara tundûtîjiya di nav malbatê de, kuştinên li ser namusê û dabûnerîtan de ye. Em dişên bibêjîn bi piranî di hemû deverên Kurdistanê de rêkxistinên afretan û senterên vehewandina afretan hene. Ev senterane ji bo ku afretan pêşbêxin û arîşeyên wan yên civakî û yasayî çareser bikin, xebatê dikin. Her çende ev dezgehane wek pêşkeftinên giring bihêne li qelemdan jî, lê em neşên bi giştî bibêjîn xwe gehandîne gişt afretan û bûne hêza çareseriya arîşeyên wan. Pêdiviye afreta kurd ji bo bi destvehînana azadiya xwe hêj pitir xwe rêkbêxît, astê zanîna xwe berz bike da bi vî rengî bişên mafên xwe yên yasayî û rewa bi dest ve bînin.

Nivîsîngeha Ragehandina Zêrevanî–Duhok

10/3/2010