Heyva adarê di dîroka gelê Kurd de xwedan cihekê pir giringe. Tê de çend rûdan û bûyerên diltezîn û xembar hebin jî, her wesa rojên berxwedan û şahiyan jî hene. Ev heyva ku tê de xalên giring yên dîroka gelê me veşartîne, Kurdistaniyên her çar parçeyan jî digehîne yek.

Di vê têkoşînê de tuşî tirajêdî û xemên giran bûye. Ev berxwedaniya kêm wêne ji bo pênaseya kurdê azad bûye nasnameyeka nû. Dîroka gelê me di nav qehremanî û xiyanetê de û bi destê nehezên kurd ve hatiye nivîsîn. Piştî serhildan û berxwedana keç û kurên vî welatî, dîrokeka nûjen û serbilind bi destê kurên vê axê bi xwe hatiye qelemdan.

Gelê me di vê heyvê da hestên şîn û şahiyê pêk ve dijî.  

Di dîroka me de hindek qonax hene ku ji bo me hem mişt, azar û êşin, hem jî bextewerî û xweşîne. Ji van qonaxan jî ya herî giring heyva adarê ye. Heyva adarê bo me xwedan cihekê zor giringe. Di her adarekê de ew birîna me ya ku çi caran sax nabe, careka dî vedibe û xwîn jê dihêt. Ji layekê dî ve jî di vê heyvê de bi serkeftina serhildanan û ahengên newrozê dilê me geş dibe û bi sîngekê fireh di her newrozekê de em bangawaziya hemû mirovatiyê dikin da ku di nav azadî û aştiyê de bijîn.  

Ev heyva ku xwedan dû hestên nakokin, li ser vê cografiyayê berceste bûye. Ji layekê ve rojên xembar û diltezîn, ji layekê dî ve jî cejn û şahiyên mezin. Ji ber vê çendê me hewil da li ser xatira şehîdên vê axa pîroz, nêrînekê li ser vî babetî bikin û dastanên wan yên tijî qehremanî bînine bîra xwe.  

Demê em helsengandina vê qonaxa dîrokê dikin, caran em di hinavên xwe de bi êş û janên sext dihejîn, caran jî pir pê dilxweş dibîn ji ber ku em xwedan cejneka gerdûnîne ku navê wê newroze. Gelê me di vê heyvê da hestên şîn û şahiyê pêk ve dijî.

Saxletên wî yên herî berçav; xwedan dilekê nizm, wefadar û dilsozê doza azadiya gelê xwe, bû.

Heyva adarê ji bo me kurdan bi rûdaneka dilkovanî dest pê dike û her wesa rûdaneka dilkovanî jî bidumahî dihê.

1’ê adarê, roja wexera babê rohî yê netewa Kurd Barzaniyê nemire.

30’ê adarê jî, roja sêdaredana serokê yekem komara Kurd ya Muhabadê, Qazî Muhemed e.

Ji bo serokê nemir Barzaniyê mezin gelek tişt hatîne gotin, nivîsîn û hêj jî dihêne gotin û nivîsîn. Saxletên wî yên herî berçav; xwedan dilekê nizm, wefadar û dilsozê doza azadiya gelê xwe, bû. Di rojeka wesa de pêdiviye jiyan û têkoşîna wî ya nimûneyî her dem li bîr bînîn û ev axa ku wî daye ber destê me, biparêzîn, xwedan lê derkevîn û geş bikin.

Pêşewa Qazî Muhemed jî bi têkoşîna xwe ya buhagiran em fêrî tiştekê giring kirin, ew jî ew bû ku xwe kire qurbanî da gelê xwe tûşî ziyaneka mezin neke, heta dumahîka jiyana xwe bû dilsozê doza xwe û ji gelê xwe daxwaz kir ku bi awayekê yekgirtî û pêk ve bizavê bikin.

6’ê adarê bo me diselmîne ku ji bilî gelê me û hêza me ya resen dost û hevalbendên me yên dilsoz nînin.

Ji layekê dî ve demê em berê xwe didine roja 6’ê adarê ku li sala 1975’ê li Cezayîrê ew roj bo me pêk hatiye, rojeke reşe. Her sal li roja 6’ê adarê, bêyî hemdî me ewrên xemokî sîbera xwe dide ser dilê me, her wesa xiyanet û piştşkestin dihête bîra me. Her sal li roja 6’ê adarê em careka dî hizir û hest dikin ku dost û dijminên xwe baş nas bikin û çi caran ji bilî hêza xwe ya resen, bi dilpakiya mirovanî berê xwe nedine ewên li beramberî xwe yên berjewendperest û dostfiroşan. Ev roje bo me diselmîne ku ji bilî gelê me û hêza me ya resen dost û hevalbendên me yên dilsoz nînin. Ev roj me fêr dike ku divêt em hêj zêde yekgirtin û hevgirtina xwe xurt û mikumtir bikin, heger ne, dê di nav neyarên kurdan de bibine pariyekê asan.

Wek me li serî jî amaje pê daye, em hatina buharê wek cejnek, jiyanek nû, hatina azadiyê pêşwazî dikin. Lê demê ew roj dihêt, ne bihar ne cejn, ne jî çi xweşiyek dimîne ber çavên me. Xwezî bi destê me ba ku me di nav rupelên dîroka mirovatiyê de cih nedaba vê rojê.

Mixabin em dîsa neçarîn behsê wê rojê ya ku jiyanê ber çavên me reş dike, 16 adarê û şehîdên wê rojê yad bikin. Ev roja ji layê fermî ve jî hatiye pesendkirin ku rojeka cînosaydêye, bila bo me bibe handerek da ku em hêj zêde ji mirovatiyê û nirxên wê yên hevpişk hez bikin û hembêz bikin. Me nevêt em li vê derê bi awayekê dûr û dirêj li ser çawanî û egerên vê rojê rawestîn, jixwe rojeka berniyase bo her mirovekê xwedan wijdan. Ev rûdana ku ji bo mirovatiya cîhanê rûreşiyeka mezine, bila bibe nimûneya dumahiyê. Piştî Nakazakî, Hêroşîma û Helepçe bila êdî li ser rûberê cîhanê rûdaneka bi vî awayê rû nede û bila xwedê kareseteka bi vî rengî nehîne serê çi gelên hejar.

Di vê rojê de kesayeta kurd di giyanê zarokên Helepçe de bi gazên kîmyawî hatiye qelandin û her wesa li roja 29’ê adarê jî dûyem pêla enfalê hatiye serê gelê me. Pêdiviye ev karesatên kêm wêne bo me bibine rojeka kerb û kînê û ne bi heman şêweyî, belku bi awayekê dadperwerane û mirovane nîşanî hemû kesan bidin ku em wek gelê kurd çi caran li beramberî zulim û zordestiyê serê xwe naçemînîn û bi rikmane em serbilind û serfirazin. Ji ber ku evro em bi xwe, jiyana xwe bi rê ve dibin û dirust dikin.

Di adara sala 1991’ê de, serhildana ku ji bajêrê Ranya destpêkirî û pêl bi pêl ber bi hemû Kurdistanê belav bûye, ji bo dîroka me şanaziyeka mezine.

Ev heyva ku xweşî û ne xweşiyê pêk ve hembêz dike, ji bo serhildanên Kurdistanê û berxwedana pêşmergeyên qehreman jî xwedan cihekê taybete. Di adara sala 1991’ê de, serhildana ku ji bajêrê Ranya destpêkirî û pêl bi pêl ber bi hemû Kurdistanê belav bûye, ji bo dîroka me şanaziyeka mezine. Ev serhildana ku di bin serpereştiya pêşmergeyan de geş bûye, hem gelê kurd ji bin zordestiya rijêma Beis rizgar kiriye û hem jî nêzîkî hev kiriye û ber bi azadiyê biriye. Pêdiviye mirov li ser xatira helkeftina vê rojê careka dî pêşengê vê serhildanê “Bereyê Kurdistan” bihîne bîra xwe û silaveka şoreşgêrane bide giyanê pakê şehîdên raperîna adarê.

Serhildanên adarê nîşana wê çendêye ka çawa li ser axa welatî mercên navxweyî û der ve bi awayekê şarezayî hatîne guncandin û çawa bi yilêrî hatîne pêkînan, pêdiviye wek wê pêkhateyê evroke jî li dûv rewşa heyî heman pêkhate û guncandin, ji bo serkeftina têkoşîna netewa Kurdistana serbixwe pêk bihêt.

21 adara sala 1936’ê destpêka serhildana Dêrsimê ye.

Her wesa 11 adara sala 1970’ê yekem peymane ku wek “peymana otonom ya 11 adarê” dihê niyasîn, tê da danpêdan bi mafên dêmokratî û netewî yên gelê kurd bi şêwekî fermî hatiye dan.

Rûdana roja 12 adara sala 2004’ê ya ku li Qamişlo rû daye careka dî me xembar dike.

Şeva 20/21’ê adara sala 2003’ê bo gelê me bi taybet û bu gelên herêmê yên hejar bi giştî destpêka jiyaneka nû ye. Hêzên hevpeyman ku hêzên Kurd jî tê de beşdarî kiribûn, li şeva newrozê hêriş birine ser rijêma faşîst ya Sedamî. Di encamê vê berxwedanê de Sedam û rijêma wî ji navçûn. Her wesa gelê me ew derfet û şiyan bi dest xwe ve hîna da ku bişêt di derbarey ayindeyê xwe de biryarê bide û çarenivîsê jiyana xwe destnîşan bike.

Lê bê guman ya ku heyva adarê geş û xweş dike, serê sala Kurdî Newroze ku dibe roja 21ê adarê. Ev roja ku ji Kaweyê asinger bo me bûye diyariya azadî, aştî û nûxwaziyê, êdî ne bi tenê ji layê gelê me ve dihête pîrozkirin, belku bûye cejneka gerdûnî ya hemû mirovatiya aştîxwaz. Ev roj bo me hemû kurdan, roja yeketî, berxwedan, serkeftin û azadiyê ye. Ev roje dibe egerê wê çendê ku her Kurdek hesta heman tiştî bike û her kurdê ku li çi parçeka cîhanê be, di vê rojê de hizir û hesta wê çendê dike û lêgeriyana reseniyeta xwe ya kurdiniyê dike. Wek Kaweyê asinger divêt her dem berê me li serkeftin û azadiyê be.

Her çende di dîroka gelê me de li heyva adarê gelek bîrewerî hene, lê evên li xwarê giringtirîn bîreweriyên vê heyvê ne:

1’ê adara 1979   : Wexera babê rohî yê netewa kurd Mela Mustefa Barzanî.
3’ê adara 1924   : Govara "roja nû "jimara xwe ya yekem li Qahîre weşand.
4’ê adara 1193   : Wexera Selaheddînê Eyubî.

4’ê adara 1925   : Damezrandina dadgehên îstîqlal li dijî kurdan li Tirkiya.

5’ê adara 1991   : Serhildana pîroz, li Ranya dest pê kir.

6’ê adara 1921   : Serhildana Koçgirî.

6’ê adara 1842   : Serhildana Bedirxan Beg.

6’ê adara 1975   : Peymana Cezayîr.

8’ê adarê            : Roja jinên cîhanê.

12’ê adara 2004 : Serhildana Qamişlo.

16’ê adara 1988 : Cînosayda Helepçe.

20’ê adara 2003 : Pirosêsa azadkirina İraqê.

21’ê adarê          : Cejna netewî ya milletê kurd "Newroz ".

21’ê adara 1937 : Serhildana Dêrsim.

23’ê adara 1960 : Wexera bediruzeman Seîdê Kurdî.

29’ê adara 1987 : Roja destpêkirina duwem pêla enfalan.

31’ê adara 1947 : Sêdaredana Qazî Muhemed.

Nivîsîngeha Ragehandina Zêrevanî – Duhok

10/3/2010